Tadanier Fryderyk (1892–1960), architekt.

Ur. 18 I w Kamionce Strumiłowej, był synem Abrahama (Adolfa) Izaaka, zarządcy tartaku, i Pepi (Pauliny) Mayer (Mager). Miał brata Wilhelma, sędziego w Brzeżanach, oraz siostrę Cecylię (oboje zginęli w czasie drugiej wojny światowej).

W r. 1909 ukończył T. z wyróżnieniem I Wyższą Szkołę Realną we Lwowie i t.r. podjął studia na Wydz. Budownictwa Lądowego Szkoły Politechnicznej tamże; był uczniem m.in. Adolfa Szyszko-Bohusza. Jako student piątego roku, razem z Kalikstem Krzyżanowskim, Mieczysławem Rzepeckim i Zygmuntem Sperberem, wziął udział w pracach pomiarowych i inwentaryzacyjnych w synagodze «Złotej Róży» we Lwowie; wyniki opublikowano w „Roczniku architektonicznym uczniów prof. Szyszko-Bohusza w szkole politechnicznej lwowskiej” na l. 1913/14, a T. zamieścił tam również artykuł O bożnicy „Złotej Róży”. Dn. 24 II 1915 ukończył studia, po czym w okresie 15 IX 1915 – 12 VIII 1916 praktykował we Lwowie w pracowni Jana Lewińskiego jako samodzielny kierownik techniczny. W czasie pierwszej wojny światowej w l. 1915–16 lub 1916–17 służył jako szeregowiec w armii austro-węgierskiej na zapleczu frontu. Przeniesiony do Służby Odbudowy Kraju, kierował od r. 1917 jej biurem w Sądowej Wiszni. W r. 1920 pracował w Biurze Odbudowy Kraju w Krakowie; podjął wówczas działalność w krakowskim Kole Architektów. Przez kilka miesięcy w r. 1921 pełnił obowiązki Generalnego Inspektora Odbudowy przy Min. Robót Publicznych w Warszawie. W październiku t.r. zamieszkał w Krakowie przy ul. Basztowej 17. Doświadczenia z pracy w Biurze Odbudowy Kraju ogłosił w artykule Odbudowa kraju („Architekt” 1922 z. 1). Z Kazimierzem Kulczyńskim i Witoldem Wierzchowskim ufundował w r. 1922 jedną z tzw. cegiełek wawelskich na prowadzone przez Szyszko-Bohusza prace konserwatorskie na Wawelu. W Krakowie od 1 VIII 1923 do 30 XII 1926 współpracował z Wacławem Krzyżanowskim. W l. 1925–6 kierował z Kulczyńskim budową zaprojektowanej przez Szyszko-Bohusza poczty w Częstochowie.

W r. 1925 został T. wydawcą oraz członkiem komitetu redakcyjnego krakowskiego miesięcznika „Architekt”; publikował tu również artykuły, m.in. Konkurs na gmach Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Pszczynie (1925 z. 9) oraz Budowa Muzeum Narodowego w Krakowie – sprawozdanie i uwagi z powodu obrad odbytych na powyższy temat w Krakowskim Towarzystwie Technicznym (1926 z. 6–7). Z Wierzchowskim przygotował latem 1926 projekt konkursowy odbudowy sali posiedzeń i foyer krakowskiego Magistratu przy pl. Wszystkich Świętych 3/4, zniszczonych w maju t.r. podczas pożaru (pracę wybrano do zakupu). W r. 1927 wystąpił z Żydowskiej Gminy Wyznaniowej i przyjął wyznanie katolickie. T.r., po czerwcowym wybuchu prochowni w podkrakowskich Witkowicach, kierował na zlecenie Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych w Krakowie odbudową kilku zrujnowanych wsi. Po zdaniu egzaminu 21 XII na koncesjonowanego budowniczego otrzymał 4 I 1928 koncesję i otworzył w Krakowie własne biuro architektoniczne. Pod koniec l. dwudziestych zaprojektował urzędy pocztowe w Będzinie i Rabce. W l. 1930–1 przebudował w stylu modernizmu funkcjonalistycznego Pocztę Główną w Krakowie przy ul. Wielopole 2, podwyższając ją o dwie kondygnacje i usuwając kopułę w narożniku, a neorenesansowy detal architektoniczny zastępując dekoracją w tzw. stylu kryształowym; na dziedzińcu, wg jego projektu, wybudowano funkcjonalistyczną paczkarnię. W 1. poł. l. trzydziestych zaprojektował też pocztę w Krynicy przy ul. Zdrojowej 28 (ukończona w r. 1936). Doświadczenia z tego zakresu ogłosił w artykule Polskie budownictwo pocztowe („Architekt” 1931 z. 1). W r. 1929 został członkiem Związku Architektów Woj. Krakowskiego (od r. 1934 SARP); wszedł do jego zarządu, a w r. 1931 do sądu koleżeńskiego.

Od 31 VII 1931 był T. zatrudniony jako rzeczoznawca budowlany w Wieliczce, ale zapewne już w r.n. pracował w tym samym charakterze w Wydz. Powiatowym w Krakowie. Ze Stefanem Strojkiem zaprojektował w r. 1935 siedzibę Wydziału na rogu al. Słowackiego i ul. Łobzowskiej (ukończona w r. 1936). Wg jego projektu z l. 1935–7 powstał na zlecenie Wydziału w podkrakowskim Radziszowie dom wypoczynkowy im. marsz. Józefa Piłsudskiego dla dzieci z pow. krakowskiego (obecnie ul. Podlesie 157). Współpracując z Komunalną Kasą Oszczędności Pow. Krakowskiego, zaprojektował w r. 1932 ze Strojkiem dom mieszkalny Funduszu Emerytalnego na rogu pl. Szczepańskiego i ul. Reformackiej. W r. 1937 zaprojektował gruntowną przebudowę kamienicy «Pod Pszczółkami» przy ul. św. Marka 8 (ukończona w r. 1938), łącząc elementy historyzujące z umiarkowanie nowoczesnymi. Siedzibę Komunalnej Kasy Oszczędności w Krynicy przy ul. Zdrojowej 1 zaprojektował w r. 1938 przy udziale Kulczyńskiego.

W l. trzydziestych powstało w Krakowie wg projektów T-a wiele budynków mieszkalnych, m.in. na zamówienie Tomasza Będzikiewicza, Jana Glatzela i Stanisława Burtana, współwłaściciela Fabryki Porcelany i Wyrobów Ceramicznych Ćmielów S.A., oraz Stanisława Syski, dyrektora technicznego tej fabryki i właściciela fabryki porcelany elektrotechnicznej «Boguchwała», a także kamienice: na rogu pl. Inwalidów i al. Słowackiego (1930–1), na zbiegu ulic Filareckiej i Senatorskiej (1931–2) i przy ul. Filareckiej 2a (1931–2), ul. Kronikarza Galla nr 3 (we współpracy z Janem Stobieckim, 1931–2), nr 11 (1932), nr 19 (1932–3) i nr 21 (1933), al. Słowackiego 8 (1933–4) i ul. Sereno Fenn’a 8 (1935–6). Od 1 IX 1935 prowadził T. zajęcia z geometrii wykreślnej, perspektywy malarskiej, rysunku technicznego i ornamentu na wydziałach Architektury Wnętrz oraz Malarstwa Dekoracyjnego, Ogólnego i Rzeźby Dekoracyjnej w Państw. Szkole Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Krakowie. W r. 1936 przeniósł się do warszawskiego oddz. SARP i w Warszawie zaprojektował domy czynszowe przy ul. Grójeckiej 34 oraz ul. Różanej 30a. W tym czasie w Krakowie zaprojektował m.in. kamienice przy ul. Sereno Fenn’a 2 (1937–8), ul. Kazimierza Wielkiego 40/40a (1937–8) i pl. Matejki 2 (1938–40). W lipcu 1938 ukończył projekt przebudowy krakowskiego teatru Bagatela na kinoteatr Scala; poszerzył schody na galerię oraz zmienił lokalizację kas i rozkład miejsc na widowni, a z elewacji usunął wszystkie detale w stylu historyzmu. Od r. 1938 mieszkał w zaprojektowanym przez siebie domu przy ul. Sereno Fenn’a 2.

Budynki zaprojektowane przez T-a w okresie międzywojennym należą do architektury o cechach modernistycznych. Bardziej okazałe mają zaakcentowane narożniki i portale oraz duże prostokątne okna w układzie pasmowym. W podziale elewacji zaznacza się cokół, część główna i zwieńczenie, niekiedy z attyką. W niektórych kamienicach umieszczono nad wejściem godła, wykonane przez rzeźbiarza Franciszka Kalfasa. Projekty T-a realizowały m.in. firmy budowlane Wincentego Wilczyńskiego i Władysława Kaczmarczyka. W artykule Architekci wczorajszego Krakowa („Architektura” 1953 z. 3) zaliczył T. swą twórczość z tego okresu do «architektury archaizującej» (obok prac Józefa Gałęzowskiego, Filipa Pokutyńskiego, Teodora Talowskiego i Jana Zawiejskiego) oraz nurtu «poszukiwania i stylizacji nowych form» (z Szyszko-Bohuszem, W. Krzyżanowskim i Ludwikiem Wojtyczką).

T. ukrywał się w czasie okupacji niemieckiej. Pracował od października 1942 do lipca 1944 jako inżynier w fabryce porcelany w Ćmielowie. Dn. 18 I 1945 wrócił do Krakowa; zamieszkał przy ul. Dietla 105, a od r. 1946 ponownie w swym przedwojennym mieszkaniu przy ul. Sereno Fenn’a 2 (od r. 1950 ul. Stefana Jaracza). Podjął w r. 1945 pracę w Wydz. Powiatowym oraz otworzył własne biuro architektoniczne (znacjonalizowane w r. 1948). Równocześnie od lutego 1946 kierował Biurem Budowlanym Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W tym okresie zaprojektował laboratorium Fabryki Chemiczno-Farmaceutycznej A. Wandera przy ul. Mogilskiej 80 (1945–6), wille przy al. Beliny Prażmowskiego (nr 67, 1945–9, nr 62, 1946–9) oraz halę fabryczną Polskich Zakładów Gumowych «Semperit» przy ul. Rzeźniczej 20 (1947–8). W l. 1947–9 rozbudował siedzibę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rogu ulic Pędzichów i Szlak. Zapewne w r. 1948 zaprojektował przebudowę Fabryki Penicyliny w Tarchominie, a prawdopodobnie w r.n. powstał jego projekt domów mieszkalnych dla pracowników Fabryki Obuwia w Chełmku. Wg jego projektu w l. 1949–50 powstała też w Krakowie Państw. Wytwórnia Protez przy ul. Prądnickiej 8. W r. 1949 został T. głównym projektantem Centralnego Biura Projektów Architektonicznych i Budowlanych, przekształconego w styczniu 1952 w «Miastoprojekt-Kraków» Przedsiębiorstwo Projektowania Budownictwa Miejskiego; w l. 1952–9 był w nim naczelnym inżynierem i zastępcą dyrektora. Równocześnie pracował na krakowskiej ASP jako wykładowca na Wydz. Architektury Wnętrz (od 1 IX 1953), a następnie p.o. kierownik Katedry Budownictwa (od 31 X 1957); od 1 IV 1960 kierował Zakładami Artystyczno-Badawczymi. W r. 1958 napisał zarys Architekci w Krakowie 1877–1958. Przyczynek do historii Stowarzyszenia Architektów Polskich (mszp. w Arch. SARP w Krakowie). Zmarł 1 XI 1960 w Krakowie, został pochowany na cmentarzu Rakowickim w rodzinnym grobowcu Krzepowskich (kw. CD płd. grób 4). Był odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1955) i prawdopodobnie Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości.

W zawartym 26 XII 1938 w kościele p. wezw. św. Aleksandra w Warszawie małżeństwie z Józefą z Krzepowskich (1911–2007) T. nie miał dzieci.

Karykatura przez Henryka Machnika, reprod. w: XXV lat Miastoprojekt-Kraków. Wydanie Jubileuszowe, Kr. 1976 s. 57; Fot. z l. 1949–53, w: Twardowska K., Krakowskie realizacje architekta Fryderyka Tadaniera (1892–1960), „Roczn. Krak.” T. 80: 2014; – Enc. Krakowa; – Fąfara E., Gehenna ludności żydowskiej, W. 1983; Makowska B., Modernistyczne kamienice w Krakowie zaprojektowane przez Fryderyka Tadaniera, „Teka Kom. Architektury, Urban. i Studiów Krajobrazowych” 2008b; Mazur E., Po prostu człowiek (materiały dotyczące pomocy niesionej Żydom w czasie okupacji hitlerowskiej w Warszawie), „Palestra” T. 12: 1968 nr 11 s. 85; Nowacki K., Dzieje teatru w Krakowie. Architektura krakowskich teatrów, Kr. 1982; Purchla J., Urbanistyka, architektura i budownictwo, w: Dzieje Krakowa, Kraków w latach 1919–1939, Red. J. Bieniarzówna, J. M. Małecki, Kr. 1997 IV; Siwek A., Poczta Główna w Krakowie – z dziejów gmachu, „Teki Krak.” T. 2: 1995; Twardowska K., Fryderyk Tadanier, Kr. 2016 (fot., kalendarium); taż, Twórczość architekta Fryderyka Tadaniera (1892–1960) (mszp. pracy magisterskiej z r. 2013 w Inst. Hist. Sztuki UJ); Vogt B., Nassery F., Aspekt geometryczny krakowskich budowli modernistycznych powstałych do II wojny światowej, „Teka Kom. Architektury, Urban. i Studiów Krajobrazowych” 2008a; Wiśniewski M., Architektura użyteczności publicznej, w: Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej. Kraków i woj. krakowskie, Kr. 2015 I; Zbroja B., Architektura międzywojennego Krakowa, budynki, ludzie, historie, Kr. 2013; taż, Miasto umarłych. Architektura Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Krakowie w latach 1868–1939, Kr. 2005; taż, Oni również budowali to miasto. Środowisko architektów i budowniczych pochodzenia żydowskiego w międzywojennym Krakowie, Kr. 2013 (mszp. pracy doktorskiej w Inst. Hist. Uniw. Pedagog. w Kr.); Zbroja B., Myślik K., Nieznany portret Krakowa, Kr. 2011; Żychowska M. J., Między tradycją a awangardą. Problem stylu w architekturze Krakowa lat międzywojennych, Kr. 1991; – Amtliches Fernsprechbuch für die Stadt Krakau, 1940 s. 32; XXXVI Sprawozdanie Dyrekcji I Wyższej Szkoły Realnej we Lwowie za r. szk. 1908/9, s. 50; – „Architekt” 1929 z. 2–3 s. 64, z. 5 s. 45, 1930 z. 1–2 s. 56–60; „Architektura i Budownictwo” 1933 nr 7 s. 206; „Czas” 1926 nr 209; „Ilustr. Kur. Codz.” 1934 nr 273 s. 6, 1935 nr 331 s. 17; „Monitor Pol. Dzien. Urzęd. PRL” 1956 nr 7 s. 98; – AAN: sygn. 2/14/0/6/6201 (akta osobowe); Arch. ASP w Kr.: Teczka osobowa, nr 95; Arch. Narod. w Kr.: Spis mieszkańców m. Krakowa, 1921 t. 7 poz. 100, Star. Grodzkie Krak. (1854) 1919–39, f. 1019, Wniosek o wydanie dowodu osobistego z 27 II 1939, s. 153–6, Akta m. Krakowa (1227) 1300–1945 (1975), Kr 2377, Protokół z 7 V 1926 dot. wystąpienia T-a ze społeczności żydowskiej, Dyrekcja Robót Publ. (1841) 1920–33 (1939), Wydz. Budowlany, f. 487, Egzaminy na koncesjonowanych majstrów i budowniczych, Arch. planów Budownictwa Miejskiego 1805–1960, f. 61, Koncesje na wykonywanie zawodu architekta i budowniczego, f. 22a, SARP Oddz. w Kr. 1910–2001, f. 984, Lista ustawowych biegłych z zakresu architektury i budownictwa z 10 X 1933, Komunalna Kasa Oszczędności Pow. Krak. 1882–1951, f. 9–10, Star. m. Krakowa (1924) 1939–1945, f. 772, Wykaz Żydów przeznaczonych do wysiedlenia 5–6 XII 1940, 24 i 31 I 1941, 4 i 17 II 1941 r., poz. 8371 s. 633, Państw. Wytwórnia Protez w Kr. 1944–74, nr 26–28, Projekt budowy Państw. Wytwórni Protez, nr 36–40, Dzienniki budów Państw. Wytwórni Protez z l. 1949–1950, Wydz. Powiatowy 1945–50 (arkusz personalny T-a z r. 1945); Arch. SARP w Kr.: Karta ewidencyjna T-a z r. 1953; Arch. Urzędu Miasta w Kr.: Księgi meldunkowe kamienic przy ul. Basztowej 17, Dietla 105 i Sereno Fenn’a 2; – Mater. autorki: Projekt domu wypoczynkowego dla dzieci im. marsz. J. Piłsudskiego w Radziszowie; – Informacje Stanisława Spyta z Kr.

Barbara Zbroja